Student in India 1977-2026: A Transformation
Blog by Vinay Dadmal
Email: dadmalv2015@gmail.com
Place: Nagpur
Date: 19.10.2026
ENGLISH
Student in India 1977-2026: A Transformation
Education in India has undergone a remarkable transformation over the last five decades. As someone who has witnessed both eras as a student and now as an observer of modern education, I often reflect on how the learning environment, student mindset, and teaching methods have changed between 1977 and 2026.
I vividly remember an incident from 1977 when I was studying in the fifth standard. During a school inspection, the Block Education Officer (BEO) visited our classroom. He asked a mathematical question to me and my classmates:
"Add 1000 to 1000, then add 50, then 20, then 20, and then 10."
I quickly calculated the answer and confidently replied, "2100." Most of the other students answered "3000." The BEO appreciated my response and rewarded me with a pen. That simple recognition became a turning point in my academic life. From that day onward, Mathematics became my favorite subject.
In those days, our learning was almost entirely dependent on classroom teaching and textbooks. There were no coaching classes, online tutorials, smartphones, educational apps, or artificial intelligence tools. Teachers were the primary source of knowledge, and students relied heavily on what was taught within the four walls of a classroom.
Now let us move to the year 2026.
During a school function, a BEO noticed a student carrying a lit diya during a ceremonial program. The officer asked the student a simple question:
"How does light come from this lamp?"
Instead of answering directly, the student gently blew out the flame and asked a counter-question:
"Sir, please tell me where the light has gone."
The entire audience was surprised by the child's curiosity and critical thinking. The student was rewarded, not for giving a textbook answer, but for asking an intelligent reverse question.
This incident reflects the evolution of education. Today's students are exposed to a vast amount of information. They have access to books, digital libraries, the internet, educational videos, simulation tools, and artificial intelligence-based learning platforms. They are more confident, analytical, and willing to question established ideas.
However, this transformation also presents a challenge for educators. Teachers can no longer depend solely on traditional lecture methods. Students today encounter knowledge from multiple sources every day. Therefore, teachers must continuously equip themselves with modern teaching techniques, technology-enabled tools, interactive methodologies, and problem-solving approaches.
Another important concern is our increasing dependence on private coaching classes and tuition centers. Education should not become a parallel system where classroom learning loses its value. Schools must become vibrant centers of curiosity, experimentation, discussion, and innovation. The objective should be to make classroom teaching so effective that students can understand concepts deeply without excessive dependence on external coaching.
The journey from 1977 to 2026 tells us one important story: students have changed, society has changed, and technology has changed. Therefore, our teaching methods must also evolve. The future belongs to teachers who can inspire curiosity, encourage questioning, and transform learning into a meaningful experience.
A student who answered correctly in 1977 and a student who questioned intelligently in 2026 are both symbols of learning. The difference is that education has moved from memorizing answers to exploring questions.
That is the true transformation of the Indian student.
- Vinay Dadmal
Nagpur
19.10.2026
हिंदी
भारत का विद्यार्थी 1977 से 2026 : एक परिवर्तन
पिछले लगभग पचास वर्षों में भारत की शिक्षा व्यवस्था में अत्यंत बड़ा परिवर्तन आया है। एक विद्यार्थी के रूप में 1977 का समय देखने और आज 2026 के विद्यार्थियों को देखने का अवसर मिलने के कारण मैं इस परिवर्तन को स्पष्ट रूप से महसूस कर सकता हूँ।
मुझे वर्ष 1977 की एक घटना आज भी याद है। मैं उस समय पाँचवीं कक्षा में पढ़ता था। विद्यालय निरीक्षण के दौरान एक ब्लॉक शिक्षा अधिकारी (BEO) हमारे स्कूल आए। उन्होंने छात्रों से एक गणितीय प्रश्न पूछा:
"1000 में 1000 जोड़ो, फिर 50 जोड़ो, फिर 20 जोड़ो, फिर 20 जोड़ो और फिर 10 जोड़ो।"
मैंने तुरंत उत्तर दिया, "2100"। जबकि अधिकांश छात्रों ने "3000" उत्तर दिया। मेरे सही उत्तर से प्रसन्न होकर BEO ने मुझे एक पेन पुरस्कार के रूप में दिया। उस छोटी-सी घटना ने मेरे जीवन पर गहरा प्रभाव डाला और तभी से गणित मेरा प्रिय विषय बन गया।
उस समय हमारी पढ़ाई पूरी तरह स्कूल और कक्षा की शिक्षा पर आधारित थी। न कोचिंग क्लास थीं, न ऑनलाइन शिक्षण, न मोबाइल फोन और न ही कृत्रिम बुद्धिमत्ता आधारित साधन। शिक्षक ही ज्ञान का मुख्य स्रोत थे।
अब वर्ष 2026 की ओर चलते हैं।
एक विद्यालय कार्यक्रम में एक छात्र हाथ में जलता हुआ दीपक लेकर खड़ा था। BEO ने उससे पूछा:
"इस दीपक से प्रकाश कैसे निकलता है?"
छात्र ने तुरंत उत्तर देने के बजाय दीपक को फूंक मारकर बुझा दिया और पलटकर पूछा:
"सर, कृपया बताइए कि यह प्रकाश अब कहाँ गया?"
उसकी जिज्ञासा और तार्किक सोच से सभी आश्चर्यचकित रह गए। छात्र को उसके प्रतिप्रश्न के लिए पुरस्कार दिया गया।
यह घटना दर्शाती है कि आज का विद्यार्थी केवल उत्तर याद करने वाला नहीं, बल्कि प्रश्न पूछने वाला, सोचने वाला और विश्लेषण करने वाला विद्यार्थी बन चुका है। आज उसके पास पुस्तकों के साथ-साथ इंटरनेट, डिजिटल लाइब्रेरी, वीडियो लेक्चर, स्मार्ट डिवाइस और एआई आधारित अध्ययन सामग्री उपलब्ध है।
ऐसी परिस्थिति में शिक्षकों को भी स्वयं को बदलना होगा। केवल पारंपरिक शिक्षण पद्धति अब पर्याप्त नहीं है। आधुनिक तकनीक, गतिविधि आधारित शिक्षण, संवादात्मक कक्षाएँ और समस्या समाधान आधारित शिक्षा समय की आवश्यकता बन गई है।
साथ ही हमें उस प्रवृत्ति पर भी विचार करना होगा जिसमें विद्यार्थी कोचिंग और निजी ट्यूशन पर अधिक निर्भर होते जा रहे हैं। विद्यालय की कक्षा ही शिक्षा का मुख्य केंद्र होनी चाहिए। यदि कक्षा में गुणवत्तापूर्ण शिक्षण हो तो अतिरिक्त कोचिंग की आवश्यकता कम हो सकती है।
1977 से 2026 तक की यात्रा हमें बताती है कि विद्यार्थी बदल गए हैं, समाज बदल गया है और तकनीक बदल गई है। इसलिए शिक्षण पद्धतियों को भी बदलना होगा।
1977 का सही उत्तर देने वाला विद्यार्थी और 2026 का सही प्रश्न पूछने वाला विद्यार्थी, दोनों शिक्षा की सफलता के प्रतीक हैं। अंतर केवल इतना है कि शिक्षा अब उत्तर खोजने से आगे बढ़कर प्रश्न पूछने की क्षमता विकसित करने लगी है।
यही भारत के विद्यार्थी का वास्तविक परिवर्तन है।
- विनय दडमल
नागपुर
19.10.2026
मराठी
भारतातील विद्यार्थी 1977 ते 2026 : एक परिवर्तन
गेल्या जवळपास पाच दशकांत भारतातील शिक्षण व्यवस्थेमध्ये मोठा बदल झाला आहे. 1977 मध्ये विद्यार्थी म्हणून शिक्षण घेण्याचा आणि 2026 मधील विद्यार्थ्यांना पाहण्याचा अनुभव असल्यामुळे या परिवर्तनाची जाणीव मला प्रकर्षाने होते.
सन 1977 मधील एक घटना आजही माझ्या स्मरणात ताजी आहे. मी त्या वेळी इयत्ता पाचवीत शिकत होतो. शाळेच्या तपासणीसाठी आलेल्या गटशिक्षण अधिकाऱ्यांनी (BEO) आम्हा विद्यार्थ्यांना गणिताचा प्रश्न विचारला:
"1000 मध्ये 1000 जोडा, त्यात 50 जोडा, मग 20 जोडा, पुन्हा 20 जोडा आणि नंतर 10 जोडा."
मी सर्वप्रथम "2100" हे योग्य उत्तर दिले. इतर बहुतेक विद्यार्थ्यांनी "3000" असे उत्तर दिले. माझ्या योग्य उत्तराबद्दल गटशिक्षण अधिकाऱ्यांनी मला पेन भेट दिला. त्या क्षणापासून गणित हा माझा अत्यंत आवडता विषय बनला.
त्या काळात आमचे शिक्षण पूर्णपणे शाळा, शिक्षक आणि वर्गखोल्यांपुरते मर्यादित होते. कोचिंग क्लासेस, खासगी शिकवण्या, इंटरनेट, मोबाईल आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता यांचा अस्तित्वात जवळजवळ प्रश्नच नव्हता. शिक्षक हेच ज्ञानाचे प्रमुख स्रोत होते.
आता 2026 मधील एका घटनेकडे पाहूया.
शाळेतील एका कार्यक्रमात एक विद्यार्थी हातात प्रज्वलित दिवा घेऊन उभा होता. BEO यांनी त्याला विचारले:
"या दिव्यातून प्रकाश कसा निर्माण होतो?"
विद्यार्थ्याने उत्तर देण्याऐवजी दिवा फुंकून विझवला आणि उलट प्रश्न विचारला:
"सर, कृपया सांगा, हा प्रकाश आता कुठे गेला?"
विद्यार्थ्याच्या विचारक्षमतेने आणि जिज्ञासेने सर्वजण प्रभावित झाले. त्याला त्या प्रतिप्रश्नासाठी पुरस्कार देण्यात आला.
ही घटना आजच्या विद्यार्थ्यांमधील बदल दर्शवते. आजचा विद्यार्थी फक्त पाठांतर करणारा नाही तर विचार करणारा, विश्लेषण करणारा आणि प्रश्न विचारणारा आहे. त्याच्याकडे पुस्तके, इंटरनेट, डिजिटल साधने, शैक्षणिक व्हिडिओ, आभासी प्रयोगशाळा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर आधारित शैक्षणिक साधने उपलब्ध आहेत.
मात्र या बदलासोबत शिक्षकांनीही स्वतःला बदलण्याची गरज आहे. पारंपरिक अध्यापन पद्धती पुरेशा राहिलेल्या नाहीत. आधुनिक तंत्रज्ञान, संवादात्मक वर्ग, कृतीआधारित शिक्षण आणि समस्या सोडविण्याच्या पद्धती अध्यापनात आणणे आवश्यक आहे.
आज विद्यार्थ्यांच्या जीवनात अनेक विषय, अनेक साधने आणि माहितीचे अनेक स्रोत आले आहेत. त्यामुळे शिक्षण व्यवस्थेने असे वातावरण निर्माण करणे गरजेचे आहे की विद्यार्थ्यांना कोचिंग क्लासेस आणि खासगी शिकवण्यांवर अवलंबून राहावे लागू नये. शाळेचा वर्गच शिक्षणाचे सर्वात प्रभावी केंद्र बनला पाहिजे.
1977 ते 2026 हा प्रवास आपल्याला सांगतो की विद्यार्थी बदलले आहेत, समाज बदलला आहे आणि तंत्रज्ञान बदलले आहे. त्यामुळे अध्यापनाच्या पद्धतीही बदलल्या पाहिजेत.
1977 मध्ये योग्य उत्तर देणारा विद्यार्थी आणि 2026 मध्ये योग्य प्रश्न विचारणारा विद्यार्थी हे दोघेही शिक्षणाचे यश दर्शवतात. फरक इतकाच आहे की शिक्षण आता फक्त उत्तरांपुरते मर्यादित न राहता प्रश्न विचारण्याची क्षमता विकसित करत आहे.
हेच भारतातील विद्यार्थ्यांच्या परिवर्तनाचे खरे चित्र आहे.
- विनय दडमल
नागपूर
19.10.2026
No comments:
Post a Comment